Vandaag de dag is het bestellen en ontvangen per post van geneesmiddelen tegen allerhande aandoeningen en ziektes niet ongebruikelijk. Maar hoe kwam de gegoede burgerij in de achttiende eeuw aan artsenij als de plaatselijke geneeskundige geen middel tegen de kwaal had?
Een voorbeeld. Blijkbaar was Andries Haack, oud schepen der stad Enkhuizen, begin december 1737 lichtelijk ongesteld. Hij zocht verlichting van zijn pijn buiten de stadsmuren. Een zekere J. Breberenus van Dijck uit Utrecht* gaf namelijk op 10 december van dat jaar de veerman van Enkhuizen te Amsterdam een envelop met twaalf porties pulver mee met het verzoek deze af te leveren bij de woning van genoemde heer Haack aan de Bagijnestraat te Enkhuizen.
Breberenus Van Dijck adviseerde de patiënt dagelijks om vier uur 's middags een poeder in te nemen met wat koud bier of water. Uit het begeleidende briefje valt verder op te maken dat Haack al eerder geneesmiddelen uit Utrecht had betrokken; ‘de vorige medicijnen' kon hij gewoon blijven gebruiken.
Mijn Heer en hooggeagte Vrind,
Door onpasselijkheijd tot hier toe belet, hebbe met desen de Eere UweEd. schuldig dank te seggen voer den gesonden haring en gaan hier nevens 12 poeders om alle dagen om vier uuren namiddags een te neemen met wat koudt bier of water, twijffele niet of die (doorgestreept) toevallen door overdadige gal veroorsaakt sullen hier door voorgekomen worden, dog de vorige medicijnen als na gewoonte te gebruijken.
en ben met alle respect,
Mijn Heer en Vrind UweEd. schuldigsten dienaar
J. Breberenus van Dijck
Utrecht den 10 decemb:1737
Of de afzender zelf 'onpasselijk' geworden was van de haring die Andries Haack hem eerder gestuurd had, blijft onduidelijk...
Wellicht was de heer Haack op het moment dat hij de poeders tien dagen later ontving (op 20 Xber, oftewel december) al weer wat opgeknapt of misschien vertrouwde hij de blauwgrijze kleur niet; hoe het ook zij, hij heeft de porties niet allemaal gebruikt. De envelop met de resterende poeders is in het stadsarchief van Enkhuizen terecht gekomen en zo voor het nageslacht bewaard gebleven.
In 2007 maakten we een begin met het ompakken van archieven die nog in oude niet-zuurvrije dozen en omslagen zaten. Eén van de eerste ‘klussen' die collega Ton Bartels rigoureus aanpakte, was het oude stadsarchief van Enkhuizen. Hierbij vond hij de bewuste envelop-met-inhoud.
We hebben de poeders door een scheikundige laten analyseren en daaruit is gebleken dat Andries Haack de poeders in ieder geval met een gerust hart in had kunnen nemen. Het poeder is namelijk magnesiumcarbonaat, een middel tegen brandend maagzuur dat nog altijd wordt gebruikt.
Onderzoek oude grijze poeder uit het oud-archief van de stad Enkhuizen (door Sjef Buil te Hoorn):
Proef 1: Verhitten in een vuurvaste reageerbuis tot ca 500 °C.
Resultaat: zeer licht zwartkleuring, de massa, 13 mg, was na de verhitting nog steeds 13 mg.
Conclusie: Het poeder bevat hoogstens een zeer kleine hoeveelheid organisch materiaal (<10%).
Proef 2: Water toevoegen en goed roeren.
Resultaat: de stof loste niet op.
Proef 3: Toevoegen van verdund salpeterzuur:
De stof loste goed op onder veel gasontwikkeling.
Proef 4: Toevoegen verdund zwavelzuur.
De stof loste goed op onder veel gasontwikkeling.
Proef 5: Aan de in zuur opgeloste stof werd een hoeveelheid 5% natriumfluoride-oplossing toegevoegd.
In de oplossing ontstond een troebeling.
Conclusie uit proeven 3 t/m 5:
De gasontwikkeling bij de zuren wijst op de aanwezigheid van een carbonaat dan wel bicarbonaat.
De neerslag bij proef 5 wijst op een calcium dan wel magnesiumzout.
De onoplosbaarheid in proef 2 geeft aan dat het niet om een natrium kaliumzout gaat.
Proef 4 wijst er op dat het niet om een calciumzout gaat.
Meest voor de hand liggend is dat het hier om magnesiumcarbonaat gaat. Of dat magnesiumcarbonaat het hoofd bestandmiddel is. Magnesiumcarbonaat wordt ook tegenwoordig nog gebruikt tegen brandend maagzuur.
* Uit een onderzoekje via Google naar de afzender van de poeders blijkt dat het gaat om Isaacq Breberenus van Dijck, medicine doctor in Utrecht. Hoe - mondeling of schriftelijk? - en waarom - goede naam of inderdaad 'n hooggeagte Vrind? - Andries Haack juist bij hem te rade ging, is niet bekend.
De envelop met brief en poeders zijn te vinden in het Oud Archief van Enkhuizen, bergnummer 1677-1678 38.
