Leenders tast in zijn studie als het ware de verhouding pastoor-gelovigen af, zoals die zich in een door protestanten en ongelovigen gedomineerde buitenwereld ontwikkelde. De pastoor stond niet zonder meer als een potentaat tegenover zijn onmondige schapen. Dat is het hardnekkige clichébeeld, dat nog steeds bestaat. Natuurlijk, de pastoor was een baas, maar de gelovigen lieten zich heus niet alles zomaar aanleunen, ze konden het hem soms verdraaid lastig maken. Zij waren van hem afhankelijk, maar hij was dat in zekere zin ook van hen.

Leenders laat juist ook de leken aan het woord, hij gebruikt bijvoorbeeld hun brieven om te peilen hoe ze dachten en voelden. Het klinkt misschien verbazend, maar dat is nooit eerder gebeurd. Eerdere studies waren louter gebaseerd op wat paus en bisschoppen, elite dus, te berde brachten. Dat leverde een volkomen scheef beeld op van priesters die altijd het beste met hun gelovigen voorhadden en van gelovigen die altijd braaf ja knikten. Jos Leenders toont aan dat de situatie genuanceerder lag, zeker tot ver in de negentiende eeuw. Intussen leveren al die verhalen van leken en hun ‘botsingen’ met de pastoor wel prachtige geschiedenis op. Leenders’ boek is dan ook als leesboek uitermate geslaagd. 'Zijn dit nu handelwijzen van een herder...!' gaat over de katholieke geloofspraktijk, over hoe er gebiecht werd, over de pastoorscontrole over verkering en huwelijk, over de zogenaamde katholieke plichten, over een verwonderlijke menigte devoties die de clerus gebruikte om de gelovigen aan de sacramenten te binden.

Maar het boek gaat juist ook over de vele grensgebieden van katholieken met de protestanten. Over ‘het feit’ dat de katholieke kerkleer ‘de enig ware’ was, over het ‘verkeerde’ dus van de protestantse geloofsrichtingen. Over gemengde verkering en gemengd huwelijk, over doopsels door dominees, of die nu geldig waren of niet. Over de opvoeding van kinderen uit gemengde echt. Dat alles levert de bontste, maar niet zelden ook smartelijkste, verhalen op.

Sinds ongeveer 1870 ontwikkelde de katholieke kerk een uitgekiend systeem om al dat gemengde te voorkomen. Kwam het toch voor - de priesters hadden niet alles in de hand -, dan werden methoden ontwikkeld om de schade voor kerk en geloof beperkt te houden. Het boek is in zekere zin verbijsterend. Het laat zien hoezeer het leven van katholieke leken op den duur steeds meer van de wieg tot het graf door de priesters geregisseerd werd. Met als hoogte-, of misschien beter, dieptepunt de periode van de katholieke verzuiling, 1920-1960. De herinnering daaraan heeft ervoor gezorgd dat het beeld is ontstaan van de pastoor-potentaat en van de leken als domme schapen.