Agenda

<< Juli 2019 >> 
 ma  di  wo  do  vr  za  zo 
  1  2  3  4  5  6  7
  8  91011121314
15161718192021
22232425262728
293031    
 
De studiezaal is open op dinsdag en vrijdag van 9.00-17.00 uur. 

Aanvragen van originele stukken kan tot 16.30 uur.

Gereserveerde stukken kunnen ook op maandag, woensdag en donderdag worden opgevraagd bij onze receptie, zodat u de stukken kunt inzien op onze studiezaal. Meer uitleg over het aanvragen van stukken vindt u hier.

De zeventiende-eeuwse kastcatalogus van de Enkhuizer Librije

20 maart 2019

Hoewel van verschillende Nederlandse stadsbibliotheken het boekenbestand bewaard, of in ieder geval (ten dele) gedocumenteerd is, zijn er vaak maar weinig archiefstukken bewaard gebleven die informeren over de historische ontwikkeling, de inrichting en het beheer van dit soort boekerijen.

Ook in Enkhuizen is geen samenhangend librije-archief bewaard gebleven. Primaire bronnen die betrekking hebben op de ‘Bibliotheca Enchusana’ zijn schaars, verspreid over verschillende archieven en slechts ten dele gedocumenteerd.

librije
Librije in de Enkhuizer Westerkerk.

De zoektocht van Daphne Wouts naar overgebleven archiefstukken als onderdeel van een promotieonderzoek (te verdedigen aan de Universiteit Leiden) leidde in januari 2018 tot de vondst van drie bijzondere boekenlijsten in het archief van de Hervormde Gemeente Enkhuizen (inv. nr. 154).

De drie lijsten beschrijven in twee kolommen en systematisch per vakgebied het boekenbezit in de librije omstreeks 1649. Bovendien functioneerden deze lijsten als een standcatalogus of plaatsingslijst die de locatie van de boeken in de kasten aangeeft. De lijsten waren op houten plankjes geplakt die aan de kopse zijden van de boekenkasten in de bibliotheek hingen. De linker- en rechterkolommen op elke lijst, gemarkeerd respectievelijk ‘sinistris’ en ‘dextris’, verwezen naar de boeken die aan beide zijden in de kast stonden.

De archiefstukken verkeerden echter in slechte staat en bleken verkleefd met nog eens drie beschreven bladen. Om het belang van deze bron verder te duiden en te achterhalen wat er precies op de verborgen achterzijde stond, werd in januari 2019 begonnen met een restauratie die plaats had in het atelier van de Leidse Universiteitsbibliotheek.

restauratie
Eén van de spannendste delen van het restauratieproces: het losweken van de ooit vastgelijmde velletjes papier.

Nadat papierrestaurator Eliza Jacobi de zes gedubbelde lijsten gesplitst had, bleek dat de voorste drie boekenlijsten een recentere, bijgewerkte versie van de eerder verkleefde achterzijde zijn. De drie achterste lijsten beschrijven de omvang van het boekenbestand omstreeks 1634 en zijn daarmee de oudste beschrijving van het boekenbezit die we op dit moment kennen. Omdat de collectie in de tussentijd werd uitgebreid met geschenken en aankopen waren deze lijsten omstreeks 1649 al niet meer actueel en toe aan vervanging. De drie nieuwe lijsten die hier overheen werden geplakt maakten het systeem weer up-to-date.

De boekenlijsten geven een uniek kijkje in de zeventiende-eeuwse ontwikkeling van de boekencollectie van de librije, die zich overigens niet enkel kenmerkt door groei. Geregeld verdwenen er ook boeken uit de bibliotheek. Deze vermissingen, die evengoed een interessant onderdeel van de bibliotheekgeschiedenis uitmaken, geven een completer beeld van wat er ooit op de planken stond. Tot voor kort, bijvoorbeeld, was de beroemde Enkhuizer stuurman en cartograaf Lucas Jansz. Waghenaer een opvallende afwezige in librije. De archiefstukken hebben verduidelijkt dat zijn bekendste werk over de zee-cartografie, de Spiegel der Zeevaert, wel degelijk in de librije aanwezig was. Een luxe uitgave van dit werk in folioformaat verdween tussen 1649 en 1693 uit de collectie.

Waarschijnlijk heeft de kastcatalogus tot het einde van de zeventiende eeuw gefunctioneerd. In 1693 was men opnieuw toe aan een bijgewerkte inventaris. Waarschijnlijk moesten toen ook de boekenkasten uitgebreid worden om plaats te bieden aan het groeiende bezit dat in omvang bijna verdubbeld was. De Enkhuizer boekdrukker Hendrik van Straalen verzorgde zodoende een nieuwe catalogus die eveneens functioneerde als standlijst. De handgeschreven boekenlijsten werden daarmee overbodig en van de kasten verwijderd. Dat het oude plaatsingssysteem bewaard gebleven is, is uitermate bijzonder en bovendien van onschatbare waarde voor het onderzoek naar de librije.

Westerkerk Zuidkant
Het gedeelte van de Westerkerk waar de librije is gevestigd.