Verklarende woordenlijst

Verslagen van kerkelijke vergaderingen.

Document, opgemaakt om als rechtsgeldig bewijs van het daarin vermelde te dienen. Document, opgemaakt om als rechtsgeldig bewijs van het daarin vermelde te dienen.

Waterschap in Westfriesland dat verantwoordelijk was voor het onderhoud van een gedeelte van de Westfriese Omringdijk.

Plaats, bijvoorbeeld Obdam, waarvan het bestuurlijk en juridisch (“heerlijk”) gezag door de graaf, of later de Staten van Holland, in leen is gegeven aan een particuliere heer of vrouwe.

Beschikking van een officiële instantie op een verzoekschrift, vaak geschreven in de marge van het verzoek.

Een krachtens de Archiefwet aangewezen ruimte voor bewaring van blijvend te bewaren archiefbescheiden.

Een beeldelement dat oorspronkelijk niet in het onderwerp aanwezig was, maar een gevolg is van het digitaliseringsproces en/of de gebruikte apparatuur of programmatuur.

Het waarborgen dat vorm, inhoud, structuur en gedrag van archiefbescheiden altijd kenbaar en reproduceerbaar zijn om daarmee de identiteit en integriteit van archiefbescheiden te kunnen vaststellen.

Dorpsfunctionaris, belast met de armenzorg.

Arrestaties of dagvaardingen door de gerechtsbode, gedaan namens de plaatselijke baljuw, hoofdofficier of schout.

Naast de burgemeester functioneerden in plattelandsgemeenten van 1817 tot 1851 twee assessoren, vergelijkbaar met de latere wethouders.

Officiële verklaring, bijvoorbeeld door getuigen in een rechtszaak of over een verhuizing naar een andere kerkgemeente.

Officier van justitie, bevoegd om gerechtelijk onderzoek te doen en eisen uit te spreken in rechtszaken, ook in zware strafzaken.

Verslagen van criminele en civiele rechtszaken.

Een aantal in boekvorm ingebonden stukken, die afzonderlijk van elkaar zijn ontstaan.

Een gebied met een eigen dorpsbestuur en dorpskerk; de termen banne, dorp en parochie zijn in middeleeuws Westfriesland synomiem.

Archiefbescheiden (van papier of perkament) die te maken hebben met het beheer van weesgoederen door weesmesters of voogden onder toezicht van een stedelijke schepenbank. het kan gaan om bewijsstukken van bezittingen of over het beheer zelf.

Een akte van de verdeling van een erfenis onder de wettige erfgenamen. De boedel omvat alle bezittingen, zowel onroerend als onroerend, en eventuele schulden.

Afwikkeling van het beheer van een boedel die onder voogdij stond.

Openbare verkoping van goederen, vaak ten overstaan van een notaris.

Register waarin openbare verkopingen zijn vastgelegd.

Fonds in veel Westfriese dorpen, om aan zeelieden die in Duinkerken gevangen zaten een bijdrage in hun kostgeld, kleding en slaapgerei te verstrekken.

Een samenwerkingsverband op dorpsniveau, vaak onder toezicht van het dorpsbestuur, voor de inkoop van een select aantal stieren voor het dekken van koeien. Zo werden kosten van het onderhoud gedeeld en beperkt.

Bulloper, ook wel stierenleider, is iemand die met een stier rondgaat om koeien te laten dekken.

Gekozen functionaris, doorgaans voor één jaar, belast met het dagelijks bestuur van zijn woonplaats. Dorpen hadden één burgemeester, steden hadden er meer.

Een akte op perkament met één of meer zegel; een zegel kan op het perkament gedrukt zijn of aan de akte hangen.

Gedeelte van een vel papier of perkament, dat oorspronkelijk twee of meer gelijkluidende akten bevatte, gescheiden op een aantal tekens dat daartoe op de beoogde plaats van lossnijden is aangebracht.

Brief aan meer dan één geadresseerde met dezelfde inhoud.

Verslagen van civiele rechtszaken.

Functionaris (alleen in Hoorn, Enkhuizen en Medemblik), speciaal belast met het sluiten van huwelijken van niet-gereformeerden.

Functionaris (alleen in Hoorn, Enkhuizen en Medemblik) die lichte rechtszaken behandelen).

Voorwaarden en processen-verbaal van openbare verkopingen.

Registratie van goederen die bij de rechtbank in beheer zijn gesteld.

Register waarin een schuldeisers staan genoteerd.

Verslagen van criminele rechtszaken.

Gebied tussen Bovenkarspel en Westwoud.

Omzetting van gegevens naar een ander bestandsformaat.

Verplaatsing van data van het ene systeem naar het andere.

Register waarin personen staan genoteerd waarop men nog een gedelijke vordering heeft uitstaan.

Aantal katernen in boekvorm.

Priester die namens een bisschop de zaken binnen een bepaald deel van diens bisdom coördineert.

Register van gerechtelijke verklaringen.

De diaconie is een zelfstandig rechtspersoon binnen de gereformeerde (later hervormde) gemeente en wordt bestuurd door de diakenen. Zij zijn belast met de zorg voor armen en behoeftigen. het beheer van de diaconie is strikt gescheiden van het beheer van de kerk door de kerkvoogdij. De diakenen leggen verantwoording aan de kerkenraad.

Belasting voor het onderhoud van de westfriese omringdijk. Het dijkgeld wordt geïnd door de dorpsbesturen en berekend volgens het principe ‘morgen morgensgelijk’, oftewel naar rato van de oppervlakte van iemands grondbezit.

Oorspronkelijk was dit in Westfriesland de functionaris belast met het toezicht namens de landsheer op het onderhoud van de Westfriese omringdijk. In Westfriesland hadden het Ambacht Drechterland en het Ambacht De Vier Noorder Koggen elk een eigen dijkgraaf. Bij gerechtelijke dijkzaken trad de dijkgraaf op als officier en sprak de strafeis uit. De heemraden wezen vonnis. Vanaf de 17e eeuw is de dijkgraaf ook de aanduiding voor degene die aan het hoofd staat van het bestuur van een droogmakerij. Vanaf de 19e eeuw is de dijkgraaf de aanduiding voor de voorzitter van het bestuur van een waterschap.

Voormalige binnenmeer, dat ooit door particuliere investeerders door de aanleg van een ringdijk en ringsloot met behulp watermolens is ingepolderd.

Afkorting voor “doop-, trouw- en begraafboeken”, een collectie bronnen waarin voornamelijk gegevens over personen en families te vinden zijn.

Een archiveringssysteem om digitale documenten en metagegevens te kunnen opnemen en langdurig duurzaam te beheren, te behouden en beschikbaar te stellen.

De functionaliteit van een systeem nabootsen door een ander systeem.

Verslagen van verhoren of ingewonnen inlichtingen.

Dagvaarding door deurwaarder.

Belasting uit 1680 op vermogen.

Bruinachtige verkleuringen en vlekken die ontstaan op oud papier door het verouderingsproces.

Register waarin een ontvanger de inning van plaatselijke belastingen vastlegt.

Ontvanger van belastingen.

Een door burgemeester en wethouders aangewezen functionaris verantwoordelijk voor het beheer van blijvend te bewaren archiefbescheiden.

Belastingen van het gewest Holland.

Onderzoek naar voorouders.

Register waarin inkomsten en uitgaven in hoodfstukken van de rekening worden bijgehouden.

Authentiek afschrift van een akte, bijvoorbeeld van een notaris, die aan de belanghebbende wordt uitgereikt.

Munteenheid, bestaande uit 20 stuivers.

Een algemene belasting op schoorstenen, bekend uit de eerste helft van de 17e eeuw. Er is ook een haardstedengeld dat doorliep tot in de 18e eeuw, dat uitsluitend in plaatsen werd geheven die waren veroordeeld voor hun deelname aan het kaas- en broodvolk in 1491-1492.

Verslagen van kerkelijke vergaderingen.

In Westfriesland hadden het Ambacht Drechterland en het Ambacht De Vier Noorder Koggen elk een eigen bestuurscollege van dijkgraaf en heemraden. Bij gerechtelijke dijkzaken trad de dijkgraaf op als officier en sprak de strafeis uit. De heemraden wezen vonnis. Het bestuur van 17e eeuwse droogmakerijen bestaat ook uit dijkgraaf en heemraden. In de 19e-eeuwse en latere waterschappen is heemraad een puur bestuurlijke functie.

Persoon die door de graaf, of later de staten van holland, is beleend met bestuurlijk en juridisch (“heerlijk”) gezag over een bepaalde plaats.

Plaats, bijvoorbeeld Ibdam, waarvan het bestuurlijk en juridisch (“heerlijk”) gezag door de graaf, of later de Staten van Holland, in leen is gegeven aan een particuliere heer of vrouwe.

Een overgeleverde combinatie van archieven van personen, die hetzelfde perceel of landgoed hebben bewoond.

Belasting geheven op het trouwen of het begraven. De hoogte van de aanslag was afhankelijk van het vermogen.

Geschrift, houdende een opgave van gegevens uit één of meer archiefbestanddelen in een andere volgorde van de gegevens met een verwijzing naar de vindplaats.

Agenda die verwijst naar de vindplaats van archiefbescheiden in het archief.

De eigenschap van een document dat zijn vorm, inhoud, structuur en gedrag bij raadpleging gelijk zijn aan de vorm, inhoud, structuur en gedrag op het tijdstip dat het werd ontvangen of opgemaakt.

Een staat waarin bezittingen, dan wel bezittingen en schulden, zijn opgenomen, gespecificeerd naar hoeveelheid en soort, al dan niet met de daaraan toegekend waarde.

Verslag of aantekening van vergaderingen van de schepenbank.

Administratie van onroerend goed sinds 1832.

Een aantal in elkaar gevouwen en/of ingenaaide bladen papier.

Bestuur van een protestantse kerkgemeente.

Functionarissen verantwoordelijk voor kerkgebouw(en), bezittingen en financiën van een kerkelijke gemeente. Voor de Reformatie en tijdens de Republiek was het een overheidsfunctie. Op het platteland konden tot ongeveer 1650 ook katholieken de functie van kerkmeester bekleden. Later is de functie voorbehouden aan lidmaten van de gereformeerde gemeente. Na 1800 komt de term kerkvoogd ervoor in de plaats.

Functionarissen verantwoordelijk voor kerkgebouw(en), bezittingen en financiën van een protestantse kerkgemeente. Zie ook: kerkmeesters.

Verordening of wet voor een stad, lokaal bestuur of waterschap.

Register waarin de keuren van een overheidsinstantie zijn ingeschreven.

Een alfabetische index met namen.

Gedeelte van het gebied van een van de Westfriese ambachten, gewoonlijk bestaande uit bestaande uit drie tot vijf bannen. In een kogge werken dorpsbesturen samen voor bepaalde waterstaatkundige werken en kiezen zij samen een heemraad in het bestuur van het ambacht.

Functionaris belast met het financieel beheer van waterstaatkundige werken in één van de Vier Noorder Koggen. Onder de verantwoordelijkheid van de koggemeester viel bijvoorbeeld het onderhoud van sluizen.

Een staat van in een bepaalde periode te innen belastingaanslagen.

Een overzicht van alle voorouders van een persoon, in zowel mannelijke als vrouwelijke lijn.

Overzicht van laden in een kast (mogelijk in de weeskamer).

Particulier die door de omvang van zijn grondbezit invloed heeft op besluiten over polderzaken. De term “landrijke” komt uitsluitend voor in een aantal dorpen in het ambacht Drechterland.

Belasting, per banne geheven door het plaatselijk bestuur, ter dekking van de waterstaatslasten. Hiertoe behoren de plaatselijke polderlasten en de omslagen van uitwaterende sluiten en de Hondsbossche Zeewering.

Financiële verantwoording van de jaarlijkse inkomsten en uitgaven voor de waterstaatslasten. Zie ook: landschot.

Eigenaar van het grafelijk gezag over Holland en Westfriesland. Het grafelijk gezag ging in 1588 over naar de Staten van Holland.

Staat van te ontvangen vaste inkomsten of staat van voor onbepaalde tijd vastgelegde gegevens betreffende onroerende goederen en andere vermogensbestanddelen.

Register waarin een pastoor bijzondere gebeurtenissen in zijn parochie bijhoudt.

Een persoon die belijdenis heeft gedaan bij een kerkelijke gemeente.

Een bevelschrift aan een comptabele functionaris om een geldsom te innen of te betalen.

Een dagboek, waarin men de handelingen en voorvallen boekt die veranderingen veroorzaken in de grootte van het vermogen en die niet in een ander dagboek worden opgetekend.

Verslag of aantekening van vergaderingen van de schepenbank.

Document dat een uiteenzetting over een bepaald onderwerp bevat.

Gegevens die andere gegevens beschrijven.

Concept van een officieel document, vastgesteld door een bevoegd persoon of groep personen binnen de organisatie van een archiefvormer.

Brief.

Oude oppervlaktemaat. Iedere morgen telt 600 roeden. In Westfriesland is de oppervlakte van een morgen doorgaans 0,92 hectare.

Een notaris is een jurist en openbaar ambtenaar, die bevoegd is om authentieke akten te verlijden in de gevallen waarin de wet aan hem of haar die bevoegdheid toekent en een partij dit van hem verlangt.

Vergunning gegeven door de landsheer, later de Staten van Holland, bijvoorbeeld voor het uitvoeren van een inpolderingsproject of voor het houden van een loterij.

Baljuw of schout, belast met de hoge jurisdictie van een rechtsgebied; vaak lopen de begrippen baljuw, officier en schout door elkaar, maar niet altijd! Formeel gaat de baljuw over de hoge rechtspraak, de schout over de lage rechtspraak.

Verslagen van criminele rechtszaken.

Een beperkt aantal bescheiden, bijeengehouden door een daaromheen gebouwen blad papier.

Oude munt ter waarde van vier stuivers.

Akte van verkoop.

Proces waarbij overheidsinformatie die niet voor vernietiging in aanmerking komt  wordt verplaatst naar de archiefbewaarplaats.

Een overzicht van alle nakomelingen van een persoon, in zowel mannelijke als in vrouwelijke lijn.

Katholieke of oud-katholieke kerkgemeente met een eigen pastoor, kerkbestuur en grondgebied.

Oude munt ter waarde van 1/16e stuiver.

Staat van beknopte beschrijvingen van archiefbestanddelen in de volgorde waarin ze zijn gerangschikt.

Een gebied omgeven door waterstaatkundige werken, zoals dijken en kaden, waarvan de waterstand kunstmatig wordt geregeld.

Verslagen van rechtszaken waarin de volgorde van schuldeisers wordt bepaald.

Het veiligstellen van digitale informatie zodat deze later nog leesbaar, bruikbaar en betrouwbaar is door middel van bitpreservering, conversie, emulatie en beheer.

Officiële akte waarin de graaf of het grafelijk gezag een plaats, een instantie of een persoon een of meer bijzondere voorrechten verleent.

AkAkte waarbij een bevoegde functionaris verslag doet van zijn of haar bevindingen.te waarbij een bevoegde functionaris verslag doet van zijn of haar bevindingen.

Gebied waarover een stad en de daarin bevoegde functionarissen bevoegd gezag uitoefenen in bestuur en rechtspraak.

Een beknopte inhoudsopgave van een akte.

Register op volgorde van kadastrale sectie en nummers, dat verwijst naar de artikelnummers in de kadastrale leggers.

Zie: verzoekschrift.

Een register, lijst of overzicht van bronnen, documenten of gegevens, vaak met een specifiek doel, zoals een chronologische lijst van notariële akten.

Besluit; ook wel een oude term voor het verslag van een vergadering.

Bijlagen die oorspronkelijk in een ander verband is opgemaakt of ontvangen, hetzij binnen hetzelfde archief, hetzij daarbuiten.

Een agenda van de ter terechtzitting te behandelen zaken of een verslag van de tijdens de zittingen van een gerecht gestelde processuele handelingen.

Oude munt ter waarde van zes stuivers.

Stedelijk ambt voor de periode van één jaar, bevoegd om in de schepenbank uitspraak te doen in rechtszaken en om akten van verkoop van onroerend goed, hypotheken en andere akten te passeren.

Door schepenen verleden akten (vergelijkbaar met notariaat).

Stedelijke rechtsbank, bestaande uit een oneven aantal personen.

Verslag of aantekening van vergaderingen van de schepenbank.

Verslagen van vergaderingen van de schepenbank.

Algemene term voor belasting.

Ontvanger van belastingen.

Officier van justitie, bevoegd om gerechtelijk onderzoek te doen en eisen uit te spreken in rechtszaken.

Officier van justitie, bevoegd om gerechtelijk onderzoek te doen en eisen uit te spreken in civiele rechtszaken.

Verslagen van vergaderingen van de schepenbank betreffende civiele zaken, meestal na 1740.

Verslagen van vergaderingen van de schepenbank betreffende criminele zaken.

Verslagen van vergaderingen van de schepenbank betreffende criminele zaken.

Inspectie door een bevoegde functionaris of werken, bijvoorbeeld aan dijken, wegen of sloten, correct is uitgevoerd .

Gedeelte van een kadastrale gemeente.

Vonnissen.

Geschrift, houdende een opgave van gegevens, die in een andere vorm dan één rij zijn gegroepeerd.

Register waarin het boedelbeheer van wezen wordt bijgehouden.

Officieel document waarin aan een of meer plaatsen privileges of het gebied van bestuur en rechtspraak worden verleend.

Tussen de reformatie (16e eeuw) en het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 was dit de aanduiding van de kerkgemeente van een rooms-katholieke gemeenschap onder een pastoor.

Schriftelijk vastgestelde grondregels van een instelling.Schriftelijk vastgestelde grondregels van een instelling.

Term waarmee gewoonlijk de Westfriese dorpen of dorpscombinaties worden aangeduid die tussen 1364 en 1414 stadsrechten hebben gekregen.

Persoon aan wie na 1740 formeel de heerlijke rechten van een rechtsgebied zijn beleend door de Staten van Holland en Westfriesland. Voorbeelden in Westfriesland zijn de stede Schellinkhout, de stede Abbekerk en de stede Sijbekarspel.

Zie: bullestiek.

Register waarin alle gebouwde en ongebouwde onroerende goederen in een plaats zijn geregistreerd, met vermelding van oppervlakten en aanslagen in bepaalde belastingen en omslagen.

Register waarin de verstoeling van dijken of wegen in een plaats wordt bijgehouden.

Munt ter waarde van 1/20e gulden, bestaande uit 16 penningen.

Zie: index

Belasting op een percentage van de opbrengst van de oogst.

Overzicht van archiefbescheiden, boeken of beeldmateriaal.

Charter dat op met een of meer andere charters is vastgemaakt omdat zij juridisch met elkaar samenhangen.

Akten van verkoop van onroerend goed of hypotheekstelling door schepenen.

Geleidelijk stoppen met het gebruik van een software systeem.

Registratie van veilingen ten overstaan van de schepenen.

Akte waarmee de graaf van Holland, later de Staten van Holland en Westfriesland, een particulier beleent met heerlijke rechten over een bepaald dorp.

Vernietiging van archiefgegevens zodanig dat de informatie niet meer te achterhalen is of te reconstrueren.

Besluit van en organisatie met openbaar gezag dat een algemeen bindende regeling bevat.

Belasting op de huurwaarde van onroerend goed.

Persoon belast met de jaarlijkse inning van de verponding.

Zie: stikboek.

Verdeling van het onderhoud van een dijk of weg over belanghebbenden.

Vervanging van originele archiefbescheiden door (digitale) reproducties.

Brief aan een persoon of organisatie met gezag bekleed dat een verzoek bevat.

Verslagen van rechtszaken die snel moeten worden afgehandeld (vergelijkbaar met kort geding).

Verantwoording door voogden van het beheer van weesgoederen, ten overstaan van schepenen.

Bestuurder in dorpen in het rechtsgebied van de stad Hoorn en de stad Medemblik, met een zittingstermijn van één jaar, verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur en financiën van zijn dorp.

Bestuurder in een Westfriese banne, verantwoordelijk voor waterstaatszaken. Werd door het plaatselijk bestuur afgevaardigd naar vergaderingen van het ambacht Drechterland of Vier Noorder Koggen.

Registratie van weeskinderen (waarschijnlijk net zoiets als het staatboek).

Onderdeel van de rechtbank dat specifiek belast is met het toezicht op het beheer van weesgoederen.

Functionaris belast met het dagelijks beheer van weesgoederen; daartoe behoort ook het beleggen van gelden in onroerend goed of waardepapier.

Instantie, opgericht in 1586, verantwoordelijk voor het slaan van Westfriese munten als betaalmiddel. De Westfriese Munt was afwisselend gevestigd in Hoorn, Enkhuizen en Medemblik.

Dijk, kade of weg langs een waterloop, vaak een afwatering; vaak wordt de waterloop zelf ook Wijzend genoemd.

Zie bootsgezellenbeurs.

Belasting op basis van zout- en zeepverbruik, aantal dienstboden en knechten en welstand.