Personen in de Tweede Wereldoorlog

Het thema Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen bevat alle archiefstukken over het Nederlandse en Duitse leger. Het betreft stukken over de mobilisatie van het Nederlandse leger in de zomer van 1939. Soldaten werden toen onder andere in scholen gehuisvest. Later boden scholen en andere gevorderde gebouwen onderdak aan Duitse militairen. Dit thema bevat ook stukken over de algemene voorbereiding op een Duitse inval in 1938-1939. Als onderdeel van de mobilisatie organiseerde elke gemeente een distributiedienst. Ook werden luchtbeschermingsdiensten opgericht en evacuatieplannen voor mogelijke luchtaanvallen gemaakt.

PDF zoekhulp WO2 thema 1. Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen

Wat vindt u in dit thema:
● De algemene voorbereiding op oorlog (Oprichting van distributiekantoren en plannen voor de luchtbescherming)
● Inventarisatie van hooi, paarden en bedden
● Mobilisatie van het Nederlandse leger
● Mobilisatie-Oorlogskruis
● Dienstplicht, onder andere lijsten van gemobiliseerde mannen in 1939-1940 en politionele acties in Indonesië
● Inkwartiering van Nederlandse en Duitse soldaten
● Diverse andere militaire zaken
● Toekenning van het Oorlogsherinneringskruis en het Ereteken voor Orde en Vrede aan (Nederlandse) militairen
● Demobilisatie van Nederlandse militairen tijdens Duitse bezetting
● Nederlandse krijgsgevangenen
● Oorlogsmonument voor gesneuvelde Nederlandse militairen en onderhoud van militaire graven
● Bijzondere Vrijwillige Landstorm
● Ontslag/uitstel/vrijstelling van militaire dienst
● Bezettingsschade
● Schadebetalingen naar aanleiding van de inkwartiering van (Duitse) militairen
● R-Verrichtingen/verplichte werkzaamheden voor Duitse bezettingstroepen

Voorbeelden:

Dit is een overzicht van ingekwartierde Duitse militairen, afkomstig uit het gemeentearchief van Hoorn. Hierop is te lezen bij welke ‘belanghebbende’ en op welk adres zij ingekwartierd waren. (Hoorn 0349_18838: Overzichten betreffende de legering en inkwartiering van Duitse militairen, 1940-1942)

Op deze lijst is te lezen welke inwoners van Midwoud op 3 maart 1939 goedgekeurd waren voor de dienstplichtlichting 1940. (Midwoud 1767_1251 Stukken betreffende de vervulling van de dienstplicht, lichtingsjaren 1940-1944, 1938-1960)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u in andere thema’s kunnen zoeken. In het thema Luchtbescherming en luchtoorlog  zijn bijvoorbeeld archiefstukken over gestrande geallieerde vliegers te vinden. Het thema Bevrijding en wederopbouw bevat stukken van het Rode Kruis betreffende kennisgevingen over overleden Nederlanders in het buitenland. Het thema Schaarste bevat archiefstukken over de distributiekantoren die tijdens de mobilisatie zijn opgezet. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.

Het thema Collaboratie en NSB bevat archiefstukken over collaboratie met de Duitse bezetter, de NSB (Nationaal-Socialistische Beweging) en andere nationaalsocialistische organisaties. Collaboratie is samenwerking met een (buitenlandse) vijand waarbij men zich keert tegen de eigen bevolking en overheid. Collaborateurs werden na de oorlog opgespoord en onderzocht. Niet iedere opgespoorde kwam voor een rechter, werd veroordeeld of werd terecht beschuldigd. In dit thema vindt u informatie over zuiveringscommissies die onderzoek deden naar collaborateurs.

PDF zoekhulp WO2 thema 2. Collaboratie en NSB

Wat vindt u in dit thema:
● Stukken betreffende de NSB
● NSB-leden en het verkrijgen van uitzonderingsposities
● Collaborerende/nationaalsocialistische organisaties:

• – De Stichting Winterhulp Nederland (WHN)
• – Nederlandsche Volksdienst (NVD)
• – Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (NSV)
• – Nederlandsche Arbeidsfront
• – Nederlandsche Landwacht
• – Nederlandsche Arbeidsdienst

● Vrouwen verdacht van omgang met Duitse militairen
● Zuivering van collaborateurs
● Internering van NSB’ers en de verzorging van hun kinderen

Voorbeelden:

Dit is een brief uit 1944 van de Nationalsozialistische Volkswohlfahrt aan de autoriteiten van Opmeer. Die was opgesteld voor Volksduitsers (met Nederlanders gehuwde Duitse vrouwen of tot Nederlander genaturaliseerde Duitsers) en later ook voor Nederlandse staatsburgers. In de brief wordt gevraagd om een Verklaring Omtrent het Gedrag van de Nederlandse Pietronella Meierlink. (Opmeer 1027_1057 Stukken betreffende het verstrekken van inlichtingen over inwoners van Opmeer, 1944, 1950-1951, 1956)

Dit archiefstuk handelt over de zuivering van gemeentepersoneel van Grootebroek in 1945. Het geeft de samenstelling van de adviescommissie en alle te zuiveren ambtenaren weer in een lijst. De commissie concludeerde dat er geen aanleiding was tot het nemen van maatregelen. (Grootebroek 1794_1109, stukken betreffende de zuivering van het gemeentepersoneel)

Dit rapport is opgesteld door de zuiveringscommissie van de gemeente Bovenkarspel. Het bevat gegevens van een aantal personeelsleden: de geboortedatum en -plaats, het woonadres, het beroep en de rol tijdens de bezetting. Ondanks dat dit archiefstuk bij het thema Collaboratie en NSB hoort, wordt hier van enkele ambtenaren duidelijk dat ze niet collaboreerden maar juist bij het verzet hoorden. (Bovenkarspel 1795_951 Stukken betreffende de zuivering van het gemeentepersoneel, 1945-1946)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u in andere thema’s kunnen zoeken. Het thema Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen bevat stukken over wie er tijdens de mobilisatie Duitse sympathieën hadden. Het thema Tewerkstelling heeft stukken over de Nederlandse Arbeidsdienst. De NSB hielp mensen bijvoorbeeld met huisvesting, wat een handig propagandamiddel was. Dit is te vinden in het thema Schaarste. Het thema Verzet heeft stukken over handelingen tegen collaborateurs. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.

Het thema Vervolging betreft archiefstukken over de vervolging van Joden, Roma, Sinti en andere bevolkingsgroepen. Een belangrijk onderdeel van dit thema is antisemitisme, te definiëren als de afkeer, discriminatie en vervolging van Joden.

PDF zoekhulp WO2 thema 3. Vervolging

Wat vindt u in dit thema:
● Anti-Joodse maatregelen:

• – Verplicht dragen van Jodenster
• – Invoering van Ariërverklaring
• – Sluiting van Joodse begraafplaatsen

● Het beheer van ‘Jodenpercelen’ (het in gebruik nemen van woningen die van Joden waren)
● Stukken betreffende Joodse onderduikers
● Vervolging van andere groepen:

• – Registratie van ‘vreemdelingen’ (Groot-Brittannië, Polen, Oostenrijk, Zwitserland, Duitsland (Duitse Joden) en Tsjechen)
• – Roma en Sinti

Voorbeelden:

Hier wordt een aanplakbiljet uit februari 1941 afgebeeld, waarmee de aanmeldingsplicht wordt afgekondigd voor alle mensen geclassificeerd als Joods in de gemeente Hoorn. De afbeelding ernaast is een namenlijst van inwoners uit Hoorn aan wie aanmeldingsformulieren zijn verzonden. (Hoorn 0349_16573: Stukken betreffende uitvoering van werkzaamheden rond de aanmeldingsplicht van personen van joodse bloede, 1941-1942)

Dit is een bericht van de burgemeester van Spanbroek uit 1938 aan de Nederlandsche Arbeidsbeurs in Oberhausen. De burgemeester verzocht de Arbeidsbeurs onderzoek te doen naar Martinus Konijn. De aanleiding hiervoor was een verdachte brief van Konijn aan zijn ouders. Later bleek dat hij was opgepakt en vervolgd in Duitsland toen hij daar op zoek was naar werk. Hij werd tijdens een razzia gezien als ‘arbeidschuw element’. Maandenlang zat hij in concentratiekamp Sachsenhausen. Over zijn zaak werden in de Tweede Kamer vragen gesteld. (Spanbroek 1049_998 Dossier inzake het verblijf van M. Konijn in het concentratiekamp Sachsenhausen in Duitsland, 1938-1939)

Deze verordening bepaalde dat ieder in Nederlandse overheidsdienst moest verklaren niet ‘geheel of gedeeltelijk van Joodschen bloede’ te zijn. Het personeel moest een Ariërverklaring ondertekenen. Op de achterkant staan namen van personeelsleden van de gemeente Avenhorn. (Avenhorn 1556_679 Stukken betreffende verklaringen dat de ambtenaren van de gemeente niet ‘van Joodschen bloede’ zijn, 1940)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u in andere thema’s kunnen zoeken. Zo vindt u in het thema Verzet stukken over verzetsmensen die hielpen met de onderduiking van Joden en anderen. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.

Het thema Evacuatie en bevolkingsregistratie betreft alle archiefstukken over de evacuatie door oorlogshandelingen en het bijhouden van de bevolkingsregistratie. Evacuatie tijdens de Tweede Wereldoorlog had meerdere oorzaken: de Duitse inval in de meidagen 1940, de inundatie van polders, angst voor bombardementen of luchtaanvallen. Er kwamen veel evacués terecht in Westfriesland. Gemeenten gaven aan Bureau Afvoer Burgerbevolking door hoeveel evacués in de gemeente verbleven.

In de bevolkingsregistratie hielden gemeenten bij waar inwoners naartoe reisden of verhuisden. De invoering van persoonsbewijzen is ook bij dit thema ondergebracht. Na de oorlog moesten bevolkingsregisters worden gereconstrueerd.

PDF zoekhulp WO2 thema 4. Evacuatie en bevolkingsregistratie

Wat vindt u in dit thema:
● De invoering van de identificatieplicht en persoonsbewijzen
● Distributie van woonruimte
● Woonkaarten/kaartensystemen waarin staat hoeveel mensen opgevangen kunnen worden
● Inventarisatie van beschikbaar textiel ten behoeve van evacués
● Dankbetuigingen van evacués
● Vergoeding van oorlogsschade aan vluchtelingen/evacués
● Reconstructie van het bevolkingsregister
● Repatriëren (terugkeren) van mensen naar Nederland en hun gemeente

Voorbeelden:

Deze kaart toont de beschikbare ruimte in een woonhuis te Abbekerk. Iedereen die in het huis woonde, wordt genoemd. Ook staat vermeld wie ingekwartierd was. Deze kaart was primair bedoeld voor de inkwartiering van militairen, maar is ook gebruikt om de opvang van evacués bij te houden. Bij opmerkingen van de ingekwartierde wordt werkkamp ’De Terp’ vermeld. Dit kamp huisvestte arbeiders in de Wieringermeerpolder, na de onderwaterzetting en drooglegging in 1945. (Abbekerk 0795-02_742 Register van woningen en boerderijen, welke geschikt zijn voor inkwartiering van militairen, opgemaakt ca. 1940, bijgehouden tot 1945)

Dit zijn identiteitsbewijzen uit het najaar van 1940. De invloed van de bezetter is al terug te zien aan de Duitse vertalingen op de stukken. Waarschijnlijk zijn de identiteitspapieren later bij de gemeente ingewisseld voor een persoonsbewijs. Door ze in tweeën te scheuren zijn ze ongeldig gemaakt. (Twisk 1445_649, Persoonsbewijzen, 1940, diversen)

Dit is een bericht van de burgemeester van Midwoud aan alle geëvacueerden en vluchtelingen in de gemeente. Voor het bijhouden van de bevolkingsregistratie moesten zij doorgeven of zij tot de categorie geëvacueerden, oorlogsgeweldvluchtelingen of angstvluchtelingen behoorden. Links bovenin staan namen met een bijbehorend aantal gezinsleden. (Midwoud 1767_609 Stukken betreffende de registratie van geëvacueerden en in de gemeente verblijvende vluchtelingen, 1940-1946)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u in andere thema’s kunnen zoeken. Informatie over geëvacueerden is ook te vinden bij Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen, aangezien daar stukken over compensatie van oorlogsschade zijn ondergebracht. Het thema Luchtbescherming en luchtoorlog bevat stukken over mensen die zijn gevlucht voor luchtaanvallen. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.

Het thema Luchtbescherming en luchtoorlog bevat archiefstukken over de luchtbeschermingsdienst die de burgerbevolking tegen luchtaanvallen moest beschermen. Ook de afhandeling van bominslagen, stukken over geallieerde vliegers en de avondklok/spertijd zijn aan dit thema gekoppeld. De avondklok droeg bij aan de verduistering waardoor geallieerde bommenwerpers moeilijker hun weg naar Duitsland konden vinden.

PDF zoekhulp WO2 thema 5. Luchtbescherming en luchtoorlog

Wat vindt u in dit thema:
● Luchtbeschermingsdienst (onder andere personeelslijsten)
● Luchtbeschermingsplan
● Luchtalarm
● Stukken rondom verduistering
● Stukken gerelateerd aan de avondklok/spertijd
● Stukken over bominslagen
● Gestrande geallieerde vliegers
● Graven en herdenkingsmonumenten voor geallieerde vliegers
● Inlichtingen van nabestaanden over vliegers

Voorbeelden:

Garagehouder Hermen Beemster uit Avenhorn verzocht een vergunning om ‘s nachts buiten te mogen verblijven. Hij wilde vrijstelling van de avondklok. (Avenhorn 1556 760 Stukken betreffende het verlenen van vergunning om zich tussen 00.00 uur en 04.00 uur buitenshuis te bevinden (zogenaamde Sonderausweise), 1943-1945)

In 1946 werd in de gemeente Berkhout een gedenkteken voor oorlogsslachtoffers opgericht. Hierop staan namen van Engelse vliegeniers en vijf inwoners. De vliegeniers kwamen om het leven in de nacht van 8 op 9 november 1941 toen hun bommenwerper in een weiland te Berkhout neerstortte. Het onthulde monument heeft meer namen dan in dit voorstel staan. (Berkhout 1752_1139 Stukken betreffende de oprichting van een gedenkteken voor de omgekomen bemanning van een Engelse bommenwerper, 1946)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden dan zou u in andere thema’s kunnen zoeken. Het thema Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen bevat vel archiefstukken over militaire zaken. In het thema Bevrijding en wederopbouw vindt u meer algemene informatie over graven en herdenkingsmonumenten. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel archiefstukken over openbare orde.

Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat stukken over het handelen van gemeenten tijdens de bezetting. Alle andere thema’s komen hierin terug. Sommige archiefstukken horen bij meerdere thema’s en zijn daarom in dit algemene thema ondergebracht. Stukken over werkverruimingsprojecten zijn niet opgenomen tenzij sprake is van een duidelijke relatie met de oorlog.

PDF zoekhulp WO2 thema 6. Bestuur tijdens bezetting

Wat vindt u in dit thema:
● Overgang van democratisch stelsel naar autocratisch stelsel
● Uitgifte van noodgeld tijdens de Duitse inval
● Maandverslagen van de gemeenten
● Stukken gerelateerd aan censuur/toezicht van de bezetter op culturele activiteiten:

• – Propaganda
• – Verbod op referenties naar het Koninklijk Huis.
• – Verandering van straatnamen
• – Duitse invloed op scholen, meer lichamelijke opvoeding en Duits
• – Kinderaktion Niederlande Ostmark, vakantie voor kinderen naar Oostenrijk

● Stukken betreffende infrastructuur
● Toestemming (her)begraving stoffelijke overschotten
● Zwemverboden
● Financiële steun:

• – ‘Notstandsbeihilfe’ voor gezinnen (opgezet door Seyss-Inquart)
• – Nationaal Fonds voor Bijzondere Nooden
• – Burgerlijk Armbestuur

● Plannen voor watersnood/inundatie
● Gemeentepolitie:

• – Stukken betreffende veldwachters en hun overgang naar de politie- marechaussee
• – Register processen-verbaal door veldwachter

Voorbeelden:

Deze brief komt uit het dossier van D. Scheringa. Scheringa had geregeld contact met de gemeente Twisk. In deze brief vraagt hij de gemeente om duidelijkheid over zijn distributiestamkaart en de distributie van textielproducten. Het dossier bevat veder documenten die bij de andere thema’s passen. Dit archiefstuk is dus vrij algemeen en kan worden gerelateerd aan openbare orde en bestuur. (Twisk 0929_475 Stukken betreffende de uitvinder D. Scheringa, 1932-1959)

In deze brief wordt toestemming verleend tot het opvoeren van een toneelstuk in de gemeente Schellinkhout, mits de Engelse woorden vervangen worden door Nederlandse. Het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten censureerde de inhoud van het toneelstuk. (Schellinkhout 1156_1042 Stukken betreffende de verlening van vergunningen voor het houden van toneel-, cabaret- en dansavonden, 1937-1944)

Niet gevonden?

Het thema Bestuur tijdens bezetting is algemeen, alle onderwerpen komen er dus in voor. Als u niet kunt vinden wat u zoekt, zou u van de andere thema’s de meest passende kunnen proberen. Bent u bijvoorbeeld op zoek naar informatie over persoonsbewijzen of andere vormen van bevolkingsregistratie, zoek dan in Evacuatie en bevolkingsregistratie. Bent u op zoek naar personeel van de luchtbeschermingsdienst of de distributiedienst, probeer dan respectievelijk de thema’s Luchtbescherming en luchtoorlog en Schaarste.

Het thema Schaarste bevat archiefstukken over tekorten aan levensmiddelen, brandstoffen, kleding en textiel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog nam de schaarste toe, waardoor steeds meer producten uitsluitend op de bon verkrijgbaar waren. Dit distributiesysteem werd al vóór de Duitse inval opgezet. Centrale Keukens werden opgericht en naarmate de bezetting voortduurde, werden deze gaarkeukens steeds meer bezocht. In de Hongerwinter van 1944-1945 werden de Centrale Keukens het meest gebruikt. Toen kwamen ook veel mensen uit de grote steden op hongertocht naar boeren in Westfriesland.

PDF zoekhulp WO2 thema 7. Schaarste

Wat vindt u in dit thema:
● Vervolging van winkeliers voor vermengen van levensmiddelen met water of andere middelen
● De distributieregeling van klompen
● Ondervoeding van kinderen
● Stukken betreffende de Centrale Keukens
● Het ophalen van levensmiddelenafval
● Distributiedienst: de Distributiewet 1939
● Distributiebonnen
● Vergunningen voor gebruik en de distributie van brandstof
● Verdeling van vitaminetabletten voor kinderen
● Bloeddonatie door het Rode Kruis
● Stukken betreffende woningtekorten
● Illegale handel in goederen
● Hongertochten tijdens de Hongerwinter

Voorbeelden:

Deze lijst laat zien hoeveel mensen gebruikmaakten van de Centrale Keuken Hoorn van 27 juli tot en met 2 augustus 1945. De Centrale Keuken Hoorn was onderverdeeld in negen kringen. Op deze lijst worden ook de beheerders van de kringen genoemd. (Hoorn 0349_17837: Staat van aantal deelnemers aan en weekmenu’s van de Centrale Keuken, ingekomen bij de burgemeester, 1945)

Dit is een brief van de lokale afdeling van de NSB aan de burgemeester van Wijdenes. In deze brief wordt de burgemeester opgeroepen om een woning beschikbaar te stellen voor een jong echtpaar dat door woningschaarste bij de ouders inwoonde. (Schellinkhout 1156_997 Stukken betreffende de huisvesting van enkele gezinnen uit Schellinkhout wegens woningnood, 1942)

De burgemeester van Bovenkarspel schetst in deze brief de noodtoestand wat betreft de schoenen- en klompenvoorziening. Hij vroeg in 1942 aan het Rijksbureau voor Huiden en Leder om meer klompen voor de ingezetenen van zijn gemeente. Het archiefstuk rechts is een ‘Vergunning tot aankoop en ontvangst van klompen’. Leveranciers en winkeliers kregen een vergunning waarin werd bepaald hoeveel klompen er geleverd moesten worden. Dit archiefstuk komt uit augustus 1945. De schaarste was toen nog niet voorbij.  (Bovenkarspel 1795_1377 Stukken betreffende verstrekking van kleding en schoeisel aan behoeftigen, 1940-1949)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u in andere thema’s kunnen zoeken. Bij de thema’s Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen, Evacuatie en bevolkingsregistratie en Vorderingen zijn inventarisaties te vinden van levensmiddelen, textiel en andere goederen. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken, waaronder communicatie tussen burgemeesters en andere overheidsfunctionarissen over de omgang met schaarste.

Het thema Verzet bevat alle archiefstukken die een relatie hebben met het verzet. Dat wil zeggen alle pogingen tot het saboteren van de Duitse bezetter. Het verzet hielp Joden, tewerkgestelden en politieke tegenstanders van de bezetter. Ook pleegde het overvallen om distributiestamkaarten voor onderduikers te verkrijgen. Illegale kranten en de verspreiding ervan horen eveneens bij dit thema.

PDF zoekhulp WO2 thema 8. Verzet

Wat vindt u in dit thema:
● Verzetsorganisaties:

• – LO (Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers)
• – LKP (Landelijke Knokploegen)
• – NBS (Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten)

● Stakingen, zoals de melkstaking
● Illegale pers:

• – Het Parool
• – Vrij Nederland
• – Trouw
• – De Waarheid

● Vervalsing van overheidsdocumenten zoals persoonsbewijzen en distributiestamkaarten
● Het overvallen van distributiekantoren
● De vervolging van verzetslieden, bijvoorbeeld in processen-verbaal
● Maatregelen tegen sabotage van het verzet
● Het eren van verzetsmensen, onder andere door een monument te stichten
● Hulpververlening aan onderduikers
● Het benoemen van verzetsmensen in ambtelijke functies
● ‘Kattenkwaad/streken’ tegen NSB’ers
● Wapendroppings
● Verzet tegen de Nederlandse koloniale oorlog (Nederlands-Indië)

Voorbeelden:

Dit is een brief van de burgemeester van Spanbroek over de naturalisatie van ‘de heer Schram’, een inwoner met de Belgische nationaliteit. Zijn ouders woonden al langer in Spanbroek. Toen Schram als gevolg van de oorlog zijn studie in Leuven moest staken, ging hij daar onderduiken. Aan het einde van de Duitse bezetting sloot hij zich aan bij de Binnenlandse Strijdkrachten. (Spanbroek 1049_997 Stukken betreffende de naturalisatie van inwoners van de gemeente, 1937, 1947-1953)

In deze brief staat dat de Hoornse onderwijzer Abraham van den Berge is opgepakt en uit zijn functie is ontslagen omdat hij een Joods echtpaar en een Joods kind in zijn huis had ondergebracht. Links onderaan is met potlood toegevoegd: Van den Berge is weggehaald door de Sicherheitspolizei op 10 februari 1944 en is overleden in concentratiekamp Buchenwald. (Hoorn 0349 12785: Stukken betreffende het toekennen van een pensioen echtgenote van Abraham van den Berge, ontslagen als onderwijzer aan gemeenteschool 1 wegens het verborgen houden van joden in zijn woning, 1944-1945)

De tekst en namen in dit archiefstuk zijn bestemd voor een nieuw monument voor oorlogsslachtoffers in de gemeente Hoogkarspel. Bovenaan de lijst staat Anton Kranenburg. Hij was actief in een Enkhuizer verzetsgroep die tijdens de Duitse bezetting werd ontdekt. Kranenburg heeft vastgezeten in het Oranjehotel te Scheveningen en is in 1944 gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte. (Hoogkarspel 0717_1358: Stukken betreffende de oprichting van een monument voor de gevallenen tijdens de Tweede Wereldoorlog, 1945-1948)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u in andere thema’s kunnen zoeken. Archiefstukken over het helpen van gestrande piloten zijn te vinden bij het thema Luchtbescherming en luchtoorlog. Als de nadruk op Jodenvervolging ligt, is het betreffende archiefstuk bij het thema Vervolging ingedeeld. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.

In het thema Bevrijding en wederopbouw zijn archiefstukken over de bevrijding van Westfriesland te vinden. Hierbij hoort bijvoorbeeld het organiseren van bevrijdingsfeesten waarbij schoolkinderen een lied instudeerden. Ook de wederopbouw van Nederland hoort bij dit thema. In gemeenten moest een tijdelijke gemeenteraad geïnstalleerd worden, voordat de gemeenteraadsverkiezingen van 26 juli 1946 konden plaatsvinden.

PDF zoekhulp WO2 thema 9. Bevrijding en wederopbouw

Wat vindt u in dit thema:
● Stukken over geallieerde bevrijders
● Wederopbouw:

• – Democratie, opzetten van een kiescollege.
• – Gebiedsuitbreiding (Annexatie van Duits grondgebied).
• – Toewijzing van leegstaande huizen.
• – Herstellen van oorlogsschade.

● Kennisgeving over overledenen (Rode Kruis, identificatie en begrafenissen van gesneuvelde militairen)
● Kennisgeving over toestand en gebeurtenissen in gemeenten direct na de bevrijding door de burgemeester, pastoor, dominee en anderen
● Gevolgen van de bevrijdingsoperatie in september 1944
● Monumenten voor oorlogsslachtoffers
● Bevrijdingsfeesten
● Collecteren voor oorlogsslachtoffers

Voorbeelden:

Toen de oorlog voorbij was, werden tijdelijke noodgemeenteraden ingesteld. Dit document is een namenlijst van ingezetenen van Schellinkhout die voorgedragen werden voor de gemeenteraad. (Schellinkhout 1156_1052 Stukken betreffende de verkiezing van een tijdelijke gemeenteraad, 1945)

Dit archiefstuk uit 1946 laat zien dat het Rode Kruis een extract uit het overlijdensregister aan de gemeente Grootebroek leverde. Het was vervolgens de taak van de gemeente om de familie van de overledene te informeren. (Grootebroek 1794_1172, Stukken waarin kennis gegeven wordt van het overlijden in het buitenland van inwoners van de gemeente, 1945-1949.)

Na afloop van de oorlog werd het Nederlandsch Comité voor Gebiedsuitbreiding opgericht. In gemeenten bespraken plaatselijke afdelingen het ‘annexatievraagstuk’. Het idee: ‘de Duitser’ moest betalen voor de geleden oorlogsschade en wel met land. Annexatie van Duits grondgebied heeft daadwerkelijk plaatsgevonden maar was van tijdelijke aard. (Bovenkarspel 1795_1559, Stukken betreffende het Nederlandsch Comité voor Gebiedsuitbreiding, 1945)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u in andere thema’s kunnen zoeken. Het thema Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen bevat informatie over het herstellen van oorlogsschade, veroorzaakt door de mobilisatie. Onder Collaboratie en NSB vindt u archiefstukken over de zuivering. De zuivering kan ook worden gezien als onderdeel van de wederopbouw. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.

Het thema Vorderingen bevat archiefstukken over vordering van particuliere eigendommen voor militaire doeleinden. Het gebeurde al vóór de mobilisatie ten behoeve van het Nederlandse leger. Ook tijdens de bezetting werden gebouwen en goederen opgeëist, bijvoorbeeld om Duitse militairen te huisvesten. Voorafgaand aan een vordering vonden in gemeenten inventarisaties plaats. Die maken inzichtelijk wie welke goederen bezat.

PDF zoekhulp WO2 thema 10. Vorderingen

Wat vindt u in dit thema:
● Vordering van radio-ontvangtoestellen
● Vordering van textielgoederen
● Vordering van metalen en klokken
● Vordering van paarden en hooi
● Vordering van vuurwapens en munitie
● Vordering van vaartuigen
● Vordering van rijwielen
● Vordering van motorvoertuigen
● Vordering van woningen en gebouwen
● Vordering van postduiven
● Vordering door geallieerde troepen

Voorbeelden:

Tijdens de bezetting werden metalen voorwerpen van inwoners gevorderd. De gemeente Hoorn hield op kaarten zoals deze bij hoeveel metaal een ingezetene had ingeleverd. (Hoorn 0349_18754 Registers van ingeleverde metalen, 1941)

In de Tweede Wereldoorlog eiste de Duitse bezetter rijwielen op. De gemeente Hoorn hield in dit register bij wie zijn rijwiel heeft moeten inleveren. (Hoorn 0349_18807 Register van personen van wie rijwielen zijn gevorderd, Zonder jaartal [1942])

In 1943 werden radiotoestellen gevorderd zodat het niet meer mogelijk was om naar verboden radiozenders zoals de Engelse radio-omroep en Radio Oranje te luisteren. Sommigen probeerden vrijstelling voor het inleveren van hun radiotoestel te krijgen. In deze brief aan de burgemeester van Hoogkarspel legt een weduwe uit dat ze zeer gehecht aan haar radio is. Het toestel was een geschenk van haar overleden man. (Hoogkarspel 0717_781: Stukken betreffende de vordering van radiotoestellen, 1943-1952)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u ook in andere thema’s kunnen zoeken. Er zijn vorderingen die uitsluitend voor Joodse mensen golden, deze kunt u vinden bij het thema Vervolging. De thema’s Evacuatie en bevolkingsregistratie en Mobilisaties en Duitse bezettingstroepen bevatten inventarisaties van goederen. In het laatstgenoemde thema zijn ook de archiefstukken over de inkwartiering van militairen opgenomen. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.

Het thema Tewerkstelling bevat alle stukken betreffende de Arbeitseinsatz (arbeidsinzet). Werkloze Nederlandse mannen werden op 28 februari 1941 verplicht om in Duitsland te werken. Vanaf mei 1943 werd deze verplichting uitgebreid: alle Nederlandse mannen van een bepaalde leeftijd moesten zich aanmelden. In de gemeentearchieven zijn documenten over de tewerkstelling en verleende vrijstellingen te vinden.

PDF zoekhulp WO2 thema 11. Tewerkstelling

Wat vindt u in dit thema:
● Lijst van dienstplichtigen die tijdens de bezetting in Duitsland werden tewerkgesteld (Het betreft de lichtingen 1940-1945)
● Het aanvragen van vrijstelling van tewerkstelling
● Tewerkstelling binnen de regio Westfriesland en Nederland, vaak als bewaking tegen sabotage
● Krijgsgevangenschap

Voorbeelden:

In deze brief vraagt de burgemeester van Oudendijk en Beets, in het Duits, om de vrijstelling van tewerkstelling voor twee inwoners. Hij schrijft dat er weinig mensen in de gemeente geschikt zijn om beleidswerk uit te voeren. Als deze inwoners tewerkgesteld worden, zou het te chaotisch worden in de gemeente. (Oudendijk 1373 796 Stukken betreffende de tewerkstelling van inwoners van de gemeente Oudendijk bij de Arbeitseinsatz, 1943-1944)

Dit is een bijlage van een brief aan het Arbeidsbureau in Alkmaar. Het bureau bepaalde wie geschikt was om naar Duitsland uitgezonden te worden. De eigenaar van een veehouders- en landbouwbedrijf beschrijft wat de gevolgen zijn van de tewerkstelling van zijn zoon. Hij zou dan geen geschikt personeel meer hebben en enkele werkzaamheden moeten opschorten. De bedrijfsvoering van vele boerenbedrijven in Twisk, Abbekerk en Opperdoes zou dan in gevaar komen. (Twisk 1445 1013 Stukken betreffende gedwongen tewerkstelling in Duitsland (zogenaamde Arbeitseinsatz), 1943-1944)

Niet gevonden?

Mocht u de gezochte informatie niet kunnen vinden, zou u ook in andere thema’s kunnen zoeken. Stukken betreffende de tewerkstelling bij de luchtbescherming zijn te vinden bij het thema Luchtbescherming en luchtoorlog. Archiefstukken betreffende het onderduiken om tewerkstelling te vermijden vindt u bij Verzet of Vervolging. In het thema Mobilisatie en Duitse bezettingstroepen zijn R-Verrichtingen te vinden. Dit waren verplichte werkzaamheden door Nederlanders voor het Duitse leger. Het thema Bestuur tijdens bezetting bevat veel algemene archiefstukken.