De Republiek Wadway

Wadway is met vierhonderd inwoners een van de kleinste dorpen van Westfriesland. Toch staat het bekend als een heuse republiek. Het dorpshuis en de toneelvereniging dragen die naam, en de voorzitter van Stichting Volksvermaak Wadway is van oudsher de ‘president’ van de republiek. Achter deze dorpsfolklore gaat een historische werkelijkheid schuil. Tussen 1795 en 1803 was Wadway namelijk een zelfstandige stede. Het dorp beschikte in die jaren over een eigen rechtbank voor straf- en civiele zaken, net als Hoorn, Enkhuizen, Medemblik en de toenmalige Westfriese plattelandssteden.

de stede wadway

Het kortstondige bestaan van de stede Wadway volgde op de Bataafse Omwenteling van 1795. In de ruim vijftien jaar daarvoor was de politieke beweging van de patriotten opgekomen. Zij waren gegoede burgers die streden voor de idealen van de Verlichting: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Als tegenstanders van stadhouder Willem V en de traditionele Oranjegezinde regenten eisten zij meer inspraak en gelijke rechten. Met steun van Franse troepen brachten de patriotten begin januari 1795 de Republiek der Nederlanden ten val. Op 19 januari werd de Bataafse Republiek uitgeroepen.

dorpen onder gezag van de stad

Een vergadering van burgers uit het gewest Holland nam op 31 januari de Erkentenis en Verklaring der Rechten van de Mens en van de Burger aan. Soevereiniteit was daarin een belangrijk principe. De hoogste macht behoorde toe aan het volk. Dit revolutionaire elan sloeg over naar het Westfriese platteland. Zo grepen de katholieken de kans om toe te treden tot het openbaar bestuur. Diverse dorpen die onder het rechtsgebied van Hoorn of Medemblik vielen, onttrokken zich begin 1795 aan het stedelijk gezag. Zij waren al lange tijd ontevreden over hun achtergestelde positie.

dorpen scheiden zich af van Hoorn

In de dorpen rondom Hoorn nam Berkhout eind maart 1795 het voortouw bij de afscheiding van de stad. Later sloten Wognum, Nibbixwoud, Hauwert, Grosthuizen, Avenhorn en Oostmijzen zich daarbij aan. In deze overwegend katholieke dorpen was de steun voor de revolutie groter dan onder de dorpen met een overwegend gereformeerde bevolking. Beets, Oudendijk, Schardam en Scharwoude bleven uiteindelijk trouw aan Hoorn.

Wadway sloot zich niet aan bij de stede Berkhout & Wognum cum annexis, maar werd volledig zelfstandig. Ook voor tijdgenoten moet deze mini-stede, met ongeveer twintig huizen en negentig inwoners, een merkwaardig verschijnsel zijn geweest. Sommige taken kon het dorp niet op eigen houtje uitvoeren. Zo combineerde Wadway een ‘gewapende burgermacht’ met Spanbroek. Voor de inkwartiering van soldaten en de inning van belastingen werkte het samen met Wognum, waarmee van oudsher al een bestuurlijke verbondenheid bestond.

een nieuwe werkelijkheid

In de chaos van het moment kon Hoorn de afscheidingsbewegingen in 1795 niet voorkomen, mede doordat het eigen stadsbestuur werd gereorganiseerd. De stad legde zich bij de situatie neer, maar steggelde nog enige tijd met de dorpen over de precieze grenzen van de stedelijke jurisdictie. Tot een oplossing kwam het echter niet. De kwestie laaide opnieuw op toen plaatselijke besturen begin 1803 verplicht werden tot het opstellen van een reglement voor hun rechterlijke instellingen.

restauratie

Hoorn zag zijn kans schoon om het Departementaal Bestuur van Holland ervan te overtuigen de oude situatie te herstellen. De stad verweet de zelfstandige dorpen incompetent bestuur, gebrekkige rechtspraak en chaotische belastinginning. De revolutie op het platteland zou in 1795 zijn opgestookt door ‘eigenbelangzoekers’, waardoor de dorpen onnodig waren ‘weggesleept door eenen geweldigen drom’. Hoorn dreef in het bijzonder de spot met Wadway. Zelfs een dorp met weinig huizen ‘wil eene onafhanglijke Republiek op sich zelve zijn.’

Op 24 maart 1803 besloot het Departementaal Bestuur om de afgescheiden dorpen weer onder de jurisdictie van Hoorn te brengen. Daarmee kwam er een einde aan de plattelandssteden rondom de stad. Wadway werd met Wognum samengevoegd tot één gemeente. De herinnering aan een onafhankelijk Wadway ging echter niet verloren. De oudst bekende verwijzingen naar de voormalige republiek, bijvoorbeeld in de namen van verengingen, dateren uit het begin van de twintigste eeuw.